Dlaczego mielibyśmy przejmować się zaburzeniami osobowości?

Pisząc „mielibyśmy” mam przede wszystkim na myśli wszystkich profesjonalistów, których to zagadnienie może dotyczyć, a więc nie tylko psychiatrów, ale także lekarzy innych specjalności, psychologów, nauczycieli, pedagogów, ale także choćby rodziców dzieci z takim problemem.

Trudno ocenić częstość występowania zaburzeń osobowości, w przypadku osobowości antysocjalnej uważa się np., ze występuje ona u 2-4% osób należących do populacji ogólnej [Seligman M.E., Walker E.F., Rosenhan D.L.: Psychopatologia. Zysk i sp. Poznań 2003]. Andreasen i Black powołując się na badania Reicha wspominają nawet o 10% w próbce 235 osób z populacji ogólnej (wszelkiego rodzaju zaburzenia osobowości). Można chyba zaryzykować twierdzenie, że zaburzenia osobowości (o różnym stopniu nasilenia) występują u kilku, a może raczej kilkunastu, procent osób należących do populacji ogólnej. Można więc z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością przyjąć, że każdy lekarz pierwszego kontaktu ma w grupie swoich pacjentów osoby z zaburzeniami osobowości. Rozpoznawanie i dokładne określenie rodzaju tych zaburzeń nie należy do zadań lekarza pierwszego kontaktu. Jednak to właśnie ten lekarz ma jedyną w swoim rodzaju okazję, aby część z tych pacjentów skierować do specjalisty (niekoniecznie do psychiatry, często raczej do psychologa). W równym stopniu dotyczy to nauczycieli i pedagogów.

Których pacjentów z zaburzeniami osobowości należy kierować do specjalisty?

Samo podejrzenie występowania zaburzeń osobowości nie jest podstawą do kierowania pacjenta do specjalisty. Jak już wspomniano zaburzenia osobowości występują często, a ich stopień nasilenia jest bardzo różny. Z pewnością część z tych zaburzeń nie wymaga leczenia, zwłaszcza jeśli pacjent sobie takiego leczenia nie życzy (a zazwyczaj właśnie tak jest). Podstawowym kryterium kierowania do specjalisty jest poziom funkcjonowania pacjenta. Jak wynika z przedstawionych rozważań poziom funkcjonowania należy oceniać nie tylko na podstawie relacji pacjenta, ale także, często głównie, na podstawie mierników obiektywnych oraz relacji osób bliskich. Sam pacjent może mieć przekonanie, że zupełnie dobrze sobie radzi w życiu, jeśli jednak w zgodnej opinii bliskich wcale tak nie jest, to trzeba brać pod uwagę możliwość, że pacjent nie jest wystarczająco krytyczny.

Przejawy złego funkcjonowania mogą być oczywiście bardzo różne, to zależy od tego, jakiego rodzaju zaburzenia osobowości występują, czy też dominują, u danego pacjenta. Pacjent z osobowością lękową będzie miał prawdopodobnie poważne trudności w wykonywaniu pracy zawodowej związane z unikaniem wielu sytuacji, których w życiu zawodowym unikać się nie powinno, np. spotkań z większą grupą osób.

Z kolei pacjent z osobowością anankastyczną może świetnie radzić sobie w pracy (w szczególnych rodzajach pracy) ze względu na swój perfekcjonizm i pracowitość, może być jednak całkowicie dysfunkcjonalny w sytuacjach domowych, wymagających większej elastyczności i gotowości do rezygnacji z pewnych sztywnych zasad postępowania. Rozpoznawanie konkretnych problemów osobowościowych nie należy jednak z pewnością do obowiązków lekarza pierwszego kontaktu, nauczyciela czy pedagoga.

Czy w ogóle kierować do psychiatry?

Pacjenci z zaburzeniami osobowości z reguły są niechętnie nastawieni do leczenia. Z tego względu skierowanie do psychiatry może być przez nich odbierane jako zbyt stygmatyzujące. Prawdopodobnie większość osób z takim skierowaniem nie skorzysta z niego, a część nawet obrazi się na lekarza pierwszego kontaktu i będzie szukać innego. Wydaje się, że znacznie łatwiejsze, a przy tym jak najbardziej celowe, jest raczej kierowanie do psychologa. Diagnostyką zaburzeń osobowości zajmują się w praktyce najczęściej psycholodzy. W razie konieczności stosowania farmakoterapii psycholog będzie mógł we późniejszym terminie skierować pacjenta także do psychiatry. Oczywiście w warunkach polskiej opieki zdrowotnej problemem jest mała dostępność psychologów (z dostępnością psychiatrów też nie jest zresztą najlepiej).

Czy lekarz pierwszego kontaktu, nauczyciel, pedagog powinni rozpoznawać zaburzenia osobowości?

Uważam, że dla dobra pacjentów osoby te nie powinny stawiać sobie za cel rozpoznawanie zaburzeń osobowości. Po pierwsze ustalenie prawidłowego rozpoznania tego typu problemów jest bardzo trudne i w zasadzie zawsze wymaga specjalistycznej diagnostyki psychologicznej. Rozpoznawanie zaburzeń osobowości „na oko” jest zajęciem niezwykle popularnym („od razu widać, że to psychopata”), ale nie ma nic wspólnego z profesjonalnym podejściem medycznym.

Po drugie rozpoznanie zaburzeń osobowości i umieszczenie takiego rozpoznania w dokumentacji medycznej pacjenta ma bardzo daleko idące konsekwencje. Dla wielu profesjonalistów zajmujących się opieką zdrowotną etykieta „zaburzenia osobowości” jest w zasadzie równoznaczna z zaleceniem „nie traktować poważnie”. W rezultacie oznakowany w ten sposób pacjent może być w przyszłości traktowany gorzej od innych także w przypadku leczenia schorzeń somatycznych! „Zwyczajny” chory na cukrzycę może np. mieć dolegliwości bólowe związane z polineuropatią – lekarz okaże mu współczucie i spróbuje pomóc, nawet jeśli ta pomoc nie będzie zbyt skuteczna (bo w przypadku polineuropatii dość trudno skutecznie pomóc), to jednak pacjent poczuje się jak osoba otoczona opieką i traktowana poważnie. Jeśli jednak u tego samego pacjenta dopiszemy |(po kropce!) „zaburzenia osobowości”, to zachodzi duże ryzyko, że identyczne bóle będą traktowane jako: „manipulacja”, „agrawacja”| lub wręcz „symulacja”. Trawestując angielskie przysłowie „powaga cudzego cierpienia jest w oku patrzącego” (nie dotyczy to oczywiście mojego własnego cierpienia, którego z niczym nie wypada porównywać, bo jest jedynie prawdziwe i największe..). Tak więc nie wolno szafować określeniem zaburzenia osobowości, bo ktoś może za to w przyszłości słono zapłacić.

Podsumowanie

Zaburzenia osobowości, choć nie są chorobami, są jednak poważnym problemem między innymi o charakterze zdrowotnym lub quasi-zdrowotnym. Pacjenci nie zgłaszają się wprawdzie do lekarza z powodu występowania zaburzeń osobowości, jednak występowanie tych zaburzeń generuje problemy, które w rezultacie mogą się stać przyczyną wizyty, albo częściej bardzo wielu wizyt u lekarza. Zaburzenia osobowości to duża i bardzo niejednorodna grupa problemów, można się jednak spodziewać pewnych cech wspólnych dla większości pacjentów z takimi zaburzeniami. Czas wystąpienia problemów jest zwykle trudny do uchwycenia. Funkcjonowanie rodzinne jest bardziej upośledzone niż zawodowe. Pacjent nie dostrzega źródeł problemów w sobie – widzi, że jest źle, ale obwinia za to otoczenie lub nie potrafi w ogóle wskazać przyczyny. Wszyscy pacjenci z zaburzeniami osobowości, których funkcjonowanie jest wyraźnie zaburzone powinni zostać objęci opieką psychologa i/lub psychiatry, ale niestety wielu z nich nie wyrazi zgody na takie skierowanie. Lekarz rodzinny nie jest zobowiązany ani do rozpoznawania ani do leczenia zaburzeń osobowości, jednak w swojej praktyce z całą pewnością spotka bardzo wielu takich pacjentów.

Na zakończenie tego cyklu o zaburzeniach osobowości – historyjka, którą kiedyś wymyśliłem, a która bardzo mi pomaga w myśleniu o zaburzeniach osobowości i o tym, czym one są i nie są…

Wyobraźmy sobie, że celem naszego życia, naszego istnienia na Ziemi, jest czynność obierania ziemniaków. Możemy robić inne rzeczy, ale to jest nasz podstawowy sens (tak jak pchanie u pchacza ze wspominanego przeze mnie opowiadania sf). Jesteśmy szczęśliwi jeśli obieramy. Bo, zasadniczo, wszyscy jesteśmy obieraczami do ziemniaków. Jednak jakimś przypadkiem, ale może też boskim zrządzeniem, część z nas to wyciskacze do czosnku. Wyciskacze próbują z całych sił obierać, ale efekt ich pracy jest strasznie kiepski, bo ślizgają się jedynie gładką powierzchnią po ziemniaku… Co zwykle proponuje lekarz takiemu wyciskaczowi? „Spróbuję trochę cię podostrzyć, no i będziemy się uczyć obierania”. No jasne…

A jaka jest jedyna sensowna propozycja – zaakceptuj swoje wyciskanie, wyciskaj, bo nie nadajesz się do obierania. Nie oznacza to oczywiście akceptacji zachowań dysfunkcjonalnych, ale próbę znalezienia dla nich sensownych zastosowań. Co z pewnością nie zawsze jest możliwe… Jednak takie myślenie pomaga. Chodzi mi dokładnie o ten element: „nie myślę, i ty tak nie myśl, że się nie nadajesz. Poszukajmy do czego się nadajesz”.

Napisała mi jedna pani, że to jest bardzo nietrafione porównanie. Może i tak by było, gdyby to było porównanie. Ale to oczywiście nie jest porównanie, bo nie ma żadnego sensu porównywać ludzi z obieraczami i wyciskaczami i nie trzeba być „pewną panią”, żeby to zauważyć. Nawet taki cymbał jak ja to widzi. To nie jest porównanie tylko pewnego rodzaju model wyobrażeniowy. Pewnie nie każdemu takie modele odpowiadają, ale dla mnie są bardzo pożyteczne.

 

---

tagi: zaburzenia osobowości  wyciskacze do czosnku 

	lukasz-swiecicki
	11 stycznia 2022 17:01

11     1147    8 zaloguj sie by polubić